Waarschijnlijk was ik ongeveer tien jaar oud toen ik vol goede moed begon aan het verhaal over ‘de draak’. Ik dacht toen echt dat ik aan mijn eerste boek was begonnen. Als klein kereltje was mijn fantasie voor dit fictieverhaal echter al snel verdwenen en met het groene gelinieerde schriftje kwam ik dus ook niet verder dan halverwege de tweede pagina. De pen bleef daarna jarenlang opgeborgen, de interesse voor het geschreven woord bleef.

Menselijk gedrag

Geleidelijk kwam meer en meer de hang naar ‘mens en maatschappij’. Op TV, in de krant en in de non-fictie literatuur. ‘Maatschappijleer’ was echt mijn vak en over sociaal maatschappelijke vraagstukken laat ik mijn gedachten graag gaan. Inhoudelijke opinie, de column, essays, achtergrondverhalen en reportages: ik lees er heel veel. En een NPO-documentaire of dé kwaliteitskranten van Nederland met een kop koffie is voor mij een hoogtepunt in de week. Natuurlijk, amusement hebben we soms nodig maar voor de knikkershow ‘Marble Mania’ met BN’ers op RTL moet ik met echt heel veel moeite al mijn energie bij elkaar schrapen. Inhoudelijke en betrouwbare informatie is wat deze wereld meer dan ooit nodig heeft. Het is cruciaal zelfs. De mens en zijn gedrag beïnvloedt immers met zijn verkregen informatie en hierna zijn overtuigingen op bijna alle vlakken de leefbaarheid en zelfs het voortbestaan van onze planeet.

Vrijheid van denken

Rode draden in interesses werden voor mij steeds duidelijker. Ik zoek vaker naar favoriete schrijvers en columnisten en stapels en stapels uitgeknipte artikelen over onderwerpen vanuit allerlei invalshoeken liggen in de kast. Betrouwbare bronnen graag. Toch, kieskeuriger ben ik er wel van geworden: Steeds diezelfde gasten in talkshows met twee minuten spreektijd over belangrijke thema’s is voor mij niets meer dan het genoemde amusement. Met een oppervlakkige vraagstelling en geen ruimte voor enige verdieping zet je de kijker alleen maar op het verkeerde been. Enkel een mening zegt mij helemaal niets als iemand mij niet iets over ‘de weg ernaar toe’ kan vertellen. De essentiële verdieping en meerdere invalshoeken over een onderwerp ontbreken immers zo vaak. De filosoof Sören Kierkegaard zette het heel lang geleden al zo treffend op scherp: “Mensen eisen vrijheid van meningsuiting als compensatie voor de vrijheid van denken waar ze zelden gebruik van maken.” Check.

‘Ik vind’

We zouden ons sowieso meer moeten verdiepen in het gedachtengoed van filosofen als Socrates en Aristoteles. In een tijd van complot-denken, nepnieuws en het blind volgen en vertrouwen van tweets van maximaal 280 leestekens merkte Socrates al op dat onwetendheid de bron van alle kwaad is. Maar: 280 leestekens, een krappe 20 woorden, is voor velen een gemakkelijke, bruikbare en dus hun énige waarheid. Verdieping en verbreding is aan hen niet besteed. Het gaat bij deze mensen vooral om gelijk willen hebben en zeker niet om de dialoog. De daadwerkelijke kennis ontbreekt, maar wordt simpelweg niet gemist. Feiten trekken ze desnoods ongenuanceerd in twijfel en hele en halve complottheorieën gaan er in als zoete koek.

Het denk-associeer en vooral het argumentatieproces zijn we, collectief, volledig verleerd. In discussies is het ‘ik denk’ al heel lang veranderd in ‘ik vind’, wat indirect bijna altijd kritiek inhoudt, waarbij dit ‘ik vind’ ook nog eens vaak gekoppeld is aan eigenbelang. Dit laatste geldt voor het individu uit bijna iedere groepering. Altruïstisch gedrag in onze samenleving is steeds meer het zoeken naar die kleinste speld in de hooiberg. Hoe veelzeggend ons huidige politieke stelsel: het aantal ‘politieke’ partijen in dit kleine landje is inmiddels een kwalijk veelvoud van het aantal politieke stromingen. Tot enige vorm van consensus lijken we niet meer in staat, maar sterker nog, ook niet meer bereid.

Twijfelen

De echt belangrijke thema’s, vooral de dilemma’s en onze eigen ‘zekerheden’ zullen we weer moeten overwegen: goed kijken, waarnemen en observeren, luisteren, veel langer nadenken en dan pas oordelen vanuit ons eigen perspectief en onderzoek. Het zelfstandig naamwoord ‘volgers’ heeft in de hedendaagse en online context namelijk iets onnadenkends, een soort van ‘klakkeloos’ overnemen, bijna ‘iets slaafs’ gekregen. Influencers en volgers: het klinkt allemaal zo slinks en naïef. Want waarom willen we niet meer op andere gedachten gebracht worden en waarom durven we bijna nooit meer te twijfelen? Waarom zijn we gewoon überhaupt niet meer nieuwsgierig naar ‘het andere’ van de ander? Want welke vragen levert ons dit misschien op en ervaren we dan tóch een gedachten-wisseling die we willen en durven toegeven? Veel wat wij nu horen, vinden en uitspreken drijft te vaak op vage aannames en oppervlakkige ideeën. Het zou bij ons bovendien veel minder moeten gaan over hoe je érgens over denkt, maar juist hoé je ergens over denkt. Check? “Denken, een cruciaal filosofisch gedachtengoed, is namelijk de ziel die met zichzelf praat en vooral wijsheid begint met de eigen verwondering”, aldus diezelfde Socrates.

De massa

Tim Douwsma werd uitgenodigd bij Op1 om te vertellen waarom hij ineens niet meer achter het gemaakte filmpje met ‘influencer’ Famke Louise en tientallen andere ‘blinde volgers’ van #ikdoenietmeermee stond. Hij had het niet zo gemeend en had toch beter niet aan dat filmpje kunnen meewerken, stamelde Douwsma. Albert Einstein, toch geen kleine jongen, zou hierover zomaar gezegd kunnen hebben: “Twee dingen zijn oneindig: het universum en menselijke domheid. Maar van het universum weet ik het nog niet helemaal zeker.” Onze Tim had vóóraf in plaats van achteraf moeten nadenken en luisteren naar Kierkegaard want “Om de waarheid te ontdekken, moet je je ver van de massa verwijderen.” En al helemáál in onze tijd. Over sociale media hoef ik nu al eigenlijk niets meer te zeggen.

Hypocrisie

Jij zou nu misschien kunnen denken: ‘Bij deze man is het glas wel heel erg vaak half leeg over het doen en laten van de mens in deze maatschappij. Mensen die mij kennen weten gelukkig beter. Nee, integendeel, mijn glas is nagenoeg altijd gevuld tot de rand, maar net met dat laatste beetje ruimte voor ‘die vinger op die zere plek’. Voor het benoemen van die reden of oorzaak, waaraan niet iedereen wílde denken. Voor het blootleggen van die hypocrisie die onlosmakelijk aan veel menselijk gedrag is verbonden. De ontelbare schandalen en, in eerste instantie voor onmogelijk gehouden, wantoestanden die ons via de media dagelijks bereiken zijn hiervan sprekende voorbeelden. En met een gezond wantrouwen is in de journalistiek overigens überhaupt niets mis.

Principes

‘Hoeveel dodelijke slachtoffers zijn er ook alweer gevallen door moderne slavernij en erbarmelijke werkomstandigheden bij de bouw van stadions in Qatar voor de WK voetbal? Enkele duizenden toch? Vreselijk inderdaad, het WK had daar nooit mogen plaatsvinden’, verklaren veel Nederlanders. Toch heeft een ruime meerderheid van de voetballiefhebbers desondanks al lang aangegeven de wedstrijden gewoon te zullen volgen. Vanuit hypocrisie is eigenbelang en zijn existentiële behoeften vaak de kwalijke gevolgen en verdwijnen onze, vaak tijdelijke, principes weer razendsnel naar de achtergrond. “Als er geen getuigen bij zijn, zo redeneerde filosoof Seneca, zijn slechts weinig mensen in staat tot goede daden.”

Eigen foto

Verbeelding

Ik hoop jou misschien wel op een andere gedachte te brengen door je verbeelding te vergroten, want logica bracht je immers van A naar B, maar verbeelding brengt je nog altijd overal. Ik hoef daarom vooral geen ‘likes’ of andere kinderachtige ‘duimpjes’. Ik wil betogen en aanzetten tot nadenken door die andere invalshoek te benoemen. Dit alles kan alleen bij de gratie van originaliteit, waarbij jouw eigen gedachten altijd vrij zijn en de taal vooral moet verleiden.